من، این من اول شخص، داخل پرانتز سانسور
وقتی شعرهای فرزانه مرادی در ایران گرفتار سانسور شدند، او راههای دیگری برای رساندن آنها به دست خوانندگانش یافت.
در این جستار، فرزانه مرادی، شاعر، نویسنده و هنرمند اجراگر ایرانی، تجربههای شخصی خود را با تأملی نقادانه و تیزبینانه بر سانسور، خودسانسوری و مبارزه برای آزادی بیان
درهم میآمیزد.
او با روایت داستانهایی از کتابهای پنهانی، نشر زیرزمینی و واژههایی که پیش از بر زبان آمدن باید سبک سنگین میشدند، تصویری از مقاومت در برابر سلطه سانسور بر زبان، بدن و اندیشه
ترسیم میکند.
آنقدر بچه بودم که دستم به زنگ نمی رسید. پنج یا شش ساله. خاله ام برایم پیراهن کوتاهی دوخته بود. می پوشیدمش و می رفتم توی کوچه بازی می کردم. در همسایگی ما مردی زندگی میکرد. «اصغر پاسدار». همیشه تسبیحی دستش بود و دانه هایش را میان انگشت هایش میچرخاند. یک روز من را با آن پیراهن دید. تسبیحش را محکم تاب داد و به پاهایم کوبید. بغضی شدم و به خانه رفتم. ماجرا را برای مادرم تعریف کردم. از آن روز هر وقت اصغر پاسدار را توی کوچه. می دیدم، فرار می کردم
وقتی وارد مدرسه شدم، شکل دیگری از مراقبت کردن را باید یاد میگرفتم. به ما میگفتند نباید دربارهی همه چیز در مدرسه حرف بزنیم. نباید بگوییم چه کتاب هایی در کتابخانه داریم، چه موسیقی گوش می دهیم، آیا ویدیو داریم یا به مهمانی میرویم؟ در مدرسه درباره همین چیزها می پرسیدند. . باید یاد می گرفتم چه چیزهایی را بگویم و چه چیزهایی را پنهان کنم. تصویر زندگی دوگانه در خانه و بیرون از آن خیلی زود خودش را نمایان کرد.
همکلاسی داشتم که پدرش در زندان بود. جزئیات ماجرا را به یاد ندارم، اما از همان روزها فهمیدم که حرفهای کودکانه ام می توانند عواقبی داشته باشند. من پیش از آنکه شاعر شوم، پنهان کردن را یاد گرفتم.
در نوجوانی خبر قتل نویسندگان و روشنفکران را شنیده بودم. قتل محمد مختاری، حمید حاجی زاده و پسر کوچکش تأثیر زیادی روی من گذاشت. برایم عجیب بود که نوشتن میتواند آنقدر خطرناک تلقی شود که نویسندهای را به خاطر آن بکشند.
درعین حال فهمیدم نوشتن می تواند امکانی به من بدهد که در زندگی روزمره ندارم. می توانستم چیزهایی را که از گفتنشان منع شده بودم بنویسم و نوشته هایم را پیش خودم نگه دارم تا زمانی که شاید فرصتی برای انتشارشان پیدا کنم.
پانزده یا شانزده ساله بودم که با شعر آوانگارد آشنا شدم. به شعر رادیکال و تجربی علاقه داشتم. شعرهایم اغلب از تجربه های اجتماعی و سیاسی می آمدند؛ از آدمها، عشق، بدن، روابط انسانی و اتفاقاتی که در اطرافم جریان داشتند. وضعیت موجود را می دیدم و آن را به یک فضای شاعرانه تبدیل می کردم. گاهی در شعرهایم کلمات رکیک وجود. داشت و گاهی درباره موضوعاتی می نوشتم که به آنها تابو می گفتند.
سال ۲۰۰۶تصمیم گرفتم نخستین مجموعه شعرم« خودکشی نهنگها» را منتشر کنم. می دانستم برای گرفتن مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با سانسور مواجه خواهم شد. به همین دلیل در انتخاب شعرهای کتاب، آثاری را برگزیدم که تصور می کردم احتمال حذف و تغییرشان کمتر است. در واقع پیش از آنکه کتاب به دست سانسورچی ها برسد، خودم دست به نوعی خودسانسوری زده بودم.
با این حال همان شعرها هم سانسور شدند. در یکی از شعرهایم که درباره قاعدگی بود، کلمات زیادی حذف شد. از عنوان یکی از شعرها کلمه «خدای» را برداشتند. ناشر هم بدون مشورت با من یکی از شعرها را به طور کامل از مجموعه حذف کرد و برای حفظ تعداد صفحات کتاب، شعر دیگری را از وبلاگ شخصی ام جایگزین آن کرد.
من پیشتر با ناشر قرارداد بسته و برای انتشار کتاب هزینه کرده بودم. حاال دو انتخاب داشتم :حذف ها را بپذیرم تا کتاب منتشر شود، یا از انتشار صرف نظر کنم و پولی را که پرداخته بودم از دست بدهم. آن زمان جوان بودم و دلم می خواست نخستین کتابم منتشر شود. پذیرفتم و همین شد که به سانسور باج دادم. به سیستمی باج دادم که از ابتدا نمی خواستم قواعدش را بپذیرم.
سالها بعد وقتی به انتشار نخستین کتابم فکر کردم، مسئله برایم دیگر این نبود که چه کلماتی از آن حذف شده بودند یا اینکه کتاب سانسور شده بود یا نه. مسئله این بود که خودم پذیرفته بودم نوشته هایم را به نهادی بدهم که برای خودش حق تصمیم گیری درباره انتشار آنها قائل بود. حتی اگر هیچ کلمه ای هم حذف نمیشد، پذیرفتن آن سازوکار از طرف من اشتباه بود. برای همین امروز چندان تمایلی ندارم این کتاب را در کارنامه ادبی ام به حساب بیاورم.
با این حال، بعد از انتشار کتاب تصمیم گرفتم آنچه را که از آن حذف شده بود، به کتاب برگردانم. با خودکار آبی کلمات سانسورشده را با دستخط خودم در نسخه های چاپی نوشتم. کتابها را در خیابان فروختم. وقتی کسی کتاب را ورق می زد، متوجه کلمات آبی میان سطرهای چاپی می شد برایش توضیح می دادم که اینها همان کلماتی هستند که اجازه حضور در نسخه رسمی کتاب را پیدا نکرده اند.
گاهی هم همانجا در خیابان برای مخاطبان شعر می خواندم. هنگام خواندن، کلماتی را که از نسخه چاپی حذف شده بودند بلندتر می خواندم.
چند سال بعد تصمیم گرفتم مجموعه شعر دومم«، کتاب دیگری»، را منتشر کنم. این بار نمی خواستم به آن سازوکار باج بدهم. می خواستم کاملا به آن پشت کنم.
شعرهایم را خودم جمع آوری، ویرایش و صفحه بندی کردم. فایل را آماده کردم و به چاپخانه فرستادم. هنگام پر کردن فرم ها نام واقعی ام را ننوشتم.
نمی خواستم کتابم سانسور شود، اما مهمتر از آن، نمی خواستم دوباره به آن سیستم آری بگویم. برای همین مجبور بودم ،هویتم را پنهان کنم.
یک هفته بعد مدیر چاپخانه تماس گرفت. گفت نمی تواند کتاب را چاپ کند. برای متقاعد کردنش توضیح دادم که نویسنده کتاب در ایران زندگی نمی کند. سرانجام پذیرفت، به شرط اینکه مسئولیت چاپ به عهده من باشد. پانصد نسخه.
حالا باید راهی پیدا می کردم که کتاب را به دست مخاطبان برسانم. مخاطب من کسی نبود که پشت ویترین کتابفروشی ها دنبال مجموعه های جایزه دار میگردد. مخاطب من در خیابان بود.
کتاب هایی را که دیگر نمی خواندم از کتابخانه شخصی ام بیرون آوردم. آنها را به خیابان بردم، پارچه ای روی زمین پهن کردم و کتاب ها را روی آن چیدم. نسخه های کتاب خودم معمولا در کیفم بود. فقط یک نسخه از آن را میان کتاب های دیگر می گذاشتم. وقتی کسی مقابل بساطم می ایستاد، اگر احساس امنیت می کردم، کتابم را به او معرفی می کردم.
در خیابان انقلاب، کنار کافه ها، در خیابان ولیعصر، در خانه هنرمندان و جمعه بازار پارکینگ پروانه کتاب فروختم.
بارها هنگام فروش کتاب با مأموران برخورد کردم و در نقاط مختلف شهر، مثل خیابان انقلاب ونک، بازداشت شدم. یک بار کنار تئاتر شهر بساط کرده بودم که مأموران آمدند و برخورد شدیدی پیش آمد. مردم دخالت کردند و نگذاشتند، مرا ببرند. بازداشت های دیگر همیشه اینطور تمام نمی شدند.
مأموران گشت ارشاد مرا به بازداشتگاه وزرا می بردند. آنجا باید فرمی از اطلاعات شخصی ام پر می کردم. سپس تابلویی به دستم میدادند که نام، نام خانوادگی و شماره شناسنامه ام روی آن نوشته شده بود. باید آن را جلوی خودم نگه میداشتم تا از من عکس بگیرند.
بعد باید به یکی از اعضای خانواده زنگ می زدیم تا با کارت ملی و لباسی که قرار بود در بازداشتگاه بپوشیم، دنبالمان بیاید. اگر همه چیز بدون درگیری پیش میرفت، چهار یا پنج ساعت طول می کشید تا آزاد شوم. اما اگر اعتراض یا تنشی ایجاد میشد، مدت بازداشت طولانی تر بود. آنجا شاهد برخوردهای خشونت آمیز زیادی با زنان بودم.
سالها بعد، در شهریور، ۱۴۰۱مهسا ژینا امینی پس از بازداشت توسط گشت ارشاد جان باخت. او را به همان بازداشتگاه وزرا برده بودند که من بارها تجربه حضور در آن را داشتم.
وقتی جنبش زن، زندگی، آزادی آغاز شد، در ایران بودم. از فردای روزی که خبر مرگ ژینا را شنیدم، بدون حجاب به خیابان رفتم. فقط روسری را کنار نگذاشتم. دیگر خودم را ملزم به پوشاندن دستها و پاهایم هم نمی دانستم. پیراهن می پوشیدم و در خیابان های تهران رفت وآمد می کردم.
این تصمیم فقط مربوط به روزهای اعتراض نبود. هر روز که از خانه بیرون می رفتم، دوباره آن را تکرار می کردم.
برای زنان در ایران، زن، زندگی، آزادی یک تمرین روزمره است. زندگی کردن در شکلی مطلق از مبارزه از روزی که اصغر پاسدار با تسبیح به پاهایم ضربه زده بود تا روزهایی که بدون حجاب در خیابان های تهران راه می رفتم، سالهای زیادی گذشته بود. اما مسئله هنوز همان بود. چه کسی حق داشت درباره بدن من تصمیم بگیرد؟ چه کسی حق داشت تصمیم بگیرد من چه چیزی بنویسم یا چه چیزی خلق کنم؟
برای من حق انتخاب پوشش، حضور در خیابان، نوشتن، گفتن و خلق کردن هیچوقت از هم جدا نبودند.
امروز در سوئد زندگی می کنم. پیش از آن هم مدتی در ترکیه زندگی کرده ام. مهاجرت من را از جغرافیایی دور کرده که بخش مهمی از سرمایه ی کارم در آن قرار دارد؛ زبان و تجربه های زیسته ام.
من به فارسی می نویسم. زبان فارسی برای من فقط مجموعه ای از کلمات و جمله ها نیست. به آدم هایی وابسته است که با آنها حرف می زنم، به روابط اجتماعی، شوخیها، طنزها، دعواها، اتفاقات روزمره و تغییراتی که در زندگی مردم رخ میدهد.
وقتی در ایران زندگی می کردم، می توانستم تغییرات زبان را در زندگی روزمره ببینم و بشنوم. گفتوگوها و اتفاقاتی راکه در اطرافم رخ می دادند از نزدیک تجربه می کردم. حاال بخش زیادی از آنها را از دور دنبال می کنم.
در تمام این سالها سعی کرده ام ارتباطم را با دوستانم در ایران حفظ کنم. هر روز با هم حرف میزنیم. با وجود فاصله ای که بین ماست، پشت تلفن با هم زندگی میکنیم. از اتفاقات روزمره مان می گوییم و گاهی حتی با هم خرید می رویم. یکی از ما در خیابان یا فروشگاه راه میرود و دیگری از پشت تلفن همراهش است. اما وقتی اینترنت ایران قطع شد، ارتباطم با دوستانم هم قطع شد. چیزی که تا آن روز بخش عادی زندگی من بود، ناگهان متوقف شد. آن روزها احساس میکردم واقعًا کور و لال شده ام. نمی توانستم از آدمهایی که دوستشان دارم خبر بگیرم. نمیدانستم در کشورم چه اتفاقی می افتد. حتی حا هم احساس میکنم تصویر کاملی از آنچه در آن روزها بر مردم گذشت ندارم. قطع اینترنت فقط ارتباطم را با خانواده و دوستانم مختل نکرد. احساس کردم از زبان و جهانی که شعرهایم از آن می آیند هم دور شده ام. کلماتم کور شده اند.
در تمام این سالها تلاش کردهام دو چیز را حفظ کنم: بیش از هر چیز برای خودم بنویسم و تا جایی که میتوانم خودم را سانسور نکنم.
البته همیشه هم موفق نبودهام. گاهی عقبنشینی کردهام. گاهی از ترس یا برای اینکه بتوانم کاری را به سرانجام برسانم، تصمیمهایی گرفتهام که بعدها از آنها راضی نبودهام.
هنوز هم وقتی به کتاب اولم فکر میکنم، کلماتی را به یاد میآورم که با خودکار آبی به صفحات چاپی برگردانده بودم. آن روزها تلاش میکردم چیزی را که از شعرهایم حذف کرده بودند دوباره به آنها برگردانم
حالا میخواهم پیش از آنکه چیزی بنویسم، خودم آن را حذف نکرده باشم.
فرزانه مرادی
نوامبر 2026
استکهلم